१८९६ सालाच्या सुरुवातीलाच विल्हेल्म राँटजेन नावाच्या जर्मन प्राध्यापकाने क्ष-किरणांचा शोध लावला. पाठोपाठ १८९६ च्या साधारण मध्यावर हेन्री बेकेरल नावाच्या फ्रेंच शास्त्रज्ञाने युरेनियमची संयुगे किरणोत्सार करतात आणि ती किरणे क्ष-किरणांपेक्षा वेगळी आहेत, असा शोध लावला. तेव्हापासून किरणोत्सारी मूलद्रव्यांच्या संशोधनाला सुरूवात झाली. हे दोन्ही शोध अपघातानेच लागले. बेकेरल क्ष-किरणांचा शोध घेता घेता युरेनियम किरणांपर्यंत कसा पोहोचला याचा प्रवासही अत्यंत मनोरंजक आहे, पण त्याबद्दल पुन्हा केव्हा तरी. हा लेख आहे किरणोत्सारी मूलद्रव्यांच्या संशोधनाची पुढची महत्त्वाची पायरी जिने गाठली त्या मेरी क्युरीबद्दल.

युरेनियम किरणांचा शोध लागण्याच्या चार वर्षे आधी म्हणजे सन १८९२ मध्ये मेरी स्क्लोडोवस्का नावाची मुलगी पोलंडमधील वॉर्सा येथून शास्त्रज्ञ व्हायच्या महत्त्वाकांक्षेने पॅरिसमध्ये आली होती. त्या काळात पोलंड देश जुन्या रशियन साम्राज्याचा भाग होता. तिथे मुलींना उच्च शिक्षण मिळण्याचीही मारामार होती, शास्त्रज्ञ व्हायची गोष्ट तर दूरच. तिचे पॅरिसमधील जीवन खडतर होते. ती आपला चरितार्थ मिळतील तशा शिकवण्या करून भागवत असे आणि जेव्हा शिकवण्या नसतील तेव्हा सोर्बोनमधील ” युनिवर्सिटी ऑफ पॅरिस” मधील प्रयोगशाळेतील काचेचे सामान धुणे, उपकरणे साफ करणे, यासारखी कामे करून दोन पैसे मिळवीत असे. तिच्या तुटपुंज्या कमाईत तिला सहाव्या मजल्यावरील एक पोटमाळावजा खोलीच परवडत असे आणि काही वेळा सलग काही आठवडे कोरड्या ब्रेडवर काढावे लागत. हिवाळ्यात कोळश्याचे पोते पाच मजले चढवून आणावे लागे, आणि तेसुद्धा जेव्हा कोळसा विकत घेण्यापुरते पैसे असतील तेव्हा. पैसे नसतील तेव्हाचे हाल विचारू नका. अति थंडीमुळे वॉशबेसिनमधले पाणीही गोठून जाई आणि ह्या तरूण विद्यार्थिनीला थंडीपासून बचाव करण्यासाठी तिच्याकडे असलेले सर्व कपडे अंगात घालावे लागत. परंतु अशा हालातही तिने विद्यापीठाचा अभ्यासक्रम पूर्ण केला. शिक्षण संपल्यावर थोड्याच दिवसात पिअर क्युरी नावाच्या भौतिकशास्त्राच्या प्राध्यापकाशी तिने लग्न केले. स्वतंत्र संशोधनासाठी कुठला विषय निवडावा असा प्रश्न पडला असता तिच्या पतीच्या सल्ल्यावरून तिने ‘युरेनियम किरणे” हा विषय निवडला. खरे तर नवशिक्या संशोधकासाठी हा निःसंशय अवघड विषय होता. कारण, त्यांची वैशिष्ट्ये कोणती, युरेनियमच्या संयुगातून ती कशी उत्पन्न होतात, अशी किरणे प्रसारित करणारे ते एकच मूलद्रव्य आहे का, असे अनेक प्रश्न त्यावेळी अनुत्तरित होते.

मेरीने धाडस करून या विषयात उडी घेतली. पहिल्याने तिने हे किरण कसे ओळखावे आणि त्यांची तीव्रता कशी मोजावी हे शिकून घेतले. फोटोग्राफीच्या प्लेटसच्या आधारे काम करणे संथ गतीचे होते. दुसरे म्हणजे जरी त्यावरून किरणांची अंदाजे तीव्रता समजली तरी त्यात अचूकता नव्हती. त्यापेक्षा तीव्रता मोजण्यासाठी एखाद्या मापकयंत्राच्या साह्याने तीव्रता मोजणे फायद्याचे होते, जसे तापमापकाने (thermometer) तापमान अचूक मोजता येते किंवा विद्युत्प्रवाहमापी यंत्राने(ammeter) विजेचा प्रवाह अचूक मोजता येतो. तिच्या पतीने तिला या कामासाठी एक उपकरण तयार करून दिले. खालील आकृतीमध्ये त्याची रचना दाखवली आहे. धातूच्या दोन पट्ट्या आणि मध्ये हवा अशा उपकरणाला संधारित्र (कंडेंसर) म्हणतात. खालची पट्टी एका विजेरीला (बॅटरी) जोडून ती विद्युत्भारित करतात आणि वरची पट्टी जमिनीला जोडलेली असते. सर्वसाधारणपणे हवा ही विद्युत्प्रवाहाची दुर्वाहक असल्यामुळे उपकरणातून विद्युत्प्रवाह वाहत नाही. मात्र खालच्या पट्टीवर थोडेसे युरेनियमचे संयुग ठेवल्यास युरेनियम किरणांमुळे मधली हवा चांगली विद्युत्वाहक बनते आणि त्या हवेतून विजेचा प्रवाह सुरू होतो. युरेनियम किरणे जितकी प्रखर तितका प्रवाह जास्त. अर्थात जास्तीत जास्त प्रखर किरणांनी तयार होणारा प्रवाहसुद्धा एका अँपियरच्या हजाराव्या भागाच्याही एक दशलक्षांश भाग इतकाच असतो. पण प्राध्यापक क्युरींनी बनवलेल्या उपकरणाच्या साह्याने तो मोजता येई.

एकदा हे उपकरण हातात आल्यावर मेरीने इतर पदार्थ – मूलद्रव्य, संयुग, खनिज – युरेनियमप्रमाणे किरण उत्सर्जित करतात का याचा शोध घ्यायला सुरुवात केली. एका प्रयोगशाळेतून तिने त्याकाळी ज्ञात असलेल्या सर्व मूलद्रव्यांची संयुगे शुद्ध स्वरूपात मिळवली. दुसऱ्या प्रयोगशाळेने आपल्याजवळची सोन्यापेक्षाही महाग असलेली दुर्मिळ संयुगे तिला दिली. खनिजशास्त्राच्या संग्रहालयाने (museum of minerology) जगाच्या कानाकोपऱ्यातून मिळवलेल्या खनिजांचा अनमोल खजिना तिच्यासाठी रिकामा केला. तिने एकापाठोपाठ ही सर्व रसायने तिच्या उपकरणाच्या खालच्या पट्टीवर ठेवून विद्युत्प्रवाह वाहतो का ते तपासायला सुरूवात केली. बराच काळ काहीच घडेना. तिने मोठ्या अपेक्षेने एक एक रसायन खालच्या पट्टीवर चढवावे आणि प्रवाहाचा काटा शून्यावरून हलायची वाट पाहावी, पण काटा हलूच नये असा बराच काळ गेला. पण तिने चिकाटी सोडली नाही. आणि अखेर एक दिवस काटा शून्यावरून हलला! थोरियम धातूच्या एका संयुगाची ही कमाल होती. पहिला विजय! चला, म्हणजे “किरणोत्सर्ग करणारे युरेनियम हे काही एकमात्र मूलद्रव्य नाही. थोरियम आणि त्याची संयुगेही किरणोत्सर्ग करतात. पण मग बाकीच्या ढीगभर रसायनांचे काय? लोखंड, शिसे, कोळसा, मॅग्नेशियम, फॉस्फरस यांचे काय? ही आणि यासारखी असंख्य द्रव्ये किरणोत्सर्ग करतात की नाही?” मेरीच्या विद्युत्मापकाने या सर्व प्रश्नांचे उत्तर ठाम नाही असेच दिले.

त्यानंतर मेरी परत युरेनियमकडे वळली. युरेनियमचे ऑक्साईड, त्याचे आम्ल, आणखी संयुगे आणि खनिजे यामधून किती प्रमाणात किरणोत्सर्ग होतो ते तिने मोजले. प्रत्येकातून अर्थातच कमीजास्त किरणोत्सर्ग होत असला तरी किरणोत्सर्ग हा पदार्थामध्ये असलेल्या युरेनियमच्या प्रमाणात होता. एखाद्या पदार्थात ५०% युरेनियम असेल तर त्याचा किरणोत्सर्ग १००% शुद्ध युरेनियमच्या अर्धा याप्रमाणे. हा नियम युरेनियमच्या सर्व प्रकारच्या संयुगांना आणि खनिजांना निरपवाद लागू होता. याच अर्थ असा की १००% शुद्ध युरेनियमच्यापेक्षा जास्त किरणोत्सर्ग युरेनियमच्या इतर कुठल्याही पदार्थाचा असू शकत नाही. पण युरेनियमची पिचब्लेंड (pitchblend) आणि चाल्कोलाइट (chalcolite) ही दोन खनिजे खालच्या पट्टीवर ठेवल्यावर विचित्र प्रकार झाला. त्यांचा किरणोत्सर्ग हा १००% शुद्ध युरेनियमपेक्षा जास्त निघाला. हे कसे शक्य होते? या दोन खनिजांमध्ये किरणोत्सर्ग करणारी युरेनियमपेक्षा वेगळी मूलद्रव्ये असणे शक्य होते का? तसे असेल तर ही मूलद्रव्ये नक्कीच नवीन असली पाहिजेत. कारण त्यावेळी ज्ञात मूलद्रव्यांपैकी युरेनियम आणि थोरियम ही दोनच मूलद्रव्ये किरणोत्सारी होती आणि थोरियमचा उत्सर्ग युरेनियमपेक्षा वेगळा होता. या प्रश्नाचा निकाल लावण्यासाठी मेरीने प्रयोगशाळेत चाल्कोलाईट हे खनिज कृत्रिमरीत्या तयार केले. म्हणजे चाल्कोलाइटचे पृथक्करण करून आधीच्या शास्त्रज्ञांनी त्याचे घटक वेगळे केले होते. ते शुद्ध घटक तिने परत त्याच प्रमाणात मिसळून कृत्रिम चाल्कोलाईट तयार केले. त्यात अर्थातच नैसर्गिक चाल्कोलाईटमध्ये असते तितकेच युरेनियम होते. त्याचा किरणोत्सर्ग तिने मोजला. तो नैसर्गिक चाल्कोलाइटपेक्षा साडेपाच पटींनी कमी भरला. या प्रयोगाचा अर्थ इतकाच होता की नैसर्गिक चाल्कोलाईटमध्ये युरेनियमपेक्षा वेगळे किरणोत्सारी मूलद्रव्य आहे आणि त्याचा किरणोत्सर्ग युरेनियमपेक्षा जास्त प्रखर आहे. आता तिच्या पतीलाही आपले काम बाजूला ठेवून पत्नीच्या संशोधनात मदत करणे आवश्यक वाटू लागले.

अनुभवी शिकारी जसे आपले लक्ष्य जंगलात हरप्रयत्नांनी गाठतो त्याच प्रकारे पतीपत्नींनी पिचब्लेंडमधल्या नवीन मूलद्रव्याला गाठले. प्राध्यापक क्युरींच्या उपकरणाच्या साह्याने दोघांनी हळूहळू मार्ग काढला. शेवटी तो दिवस उगवला, ज्या दिवशी दोघांना जगाला सांगण्यासारखे आपल्याजवळ काही आहे याची खात्री पटली. नवीन मूलद्रव्य खरेच अस्तित्वात होते. त्यांनी ते थोडेसे मिळवले होते. पायरीपायरीने त्यांनी तो पदार्थ पिचब्लेंडच्या इतर घटकांपासून वेगळा केला होता. हे कसे केले हे समजण्यासाठी एक सोपे उदाहरण देतो. समजा तुम्ही वाळूने भरलेल्या रस्त्यावरून जात आहात आणि तुमच्याकडे मिठाने भरलेले एक पोते आहे. ते गळके आहे आणि त्यातून थोडे थोडे मीठ वाळूत सांडते आहे. आता वाळू आणि मीठ वेगळे करण्यासाठी तुम्ही काय कराल? तुम्ही वाळू आणि मीठ यांचे मिश्रण पाण्यात टाकाल, वाळू एखाद्या तलम कापडामधून गाळून घ्याल आणि पाण्याचे ऊर्ध्वपतन करून मीठ परत मिळवाल. एका संयुगापासून किंवा खनिजापासून मूलद्रव्य मिळवण्यासाठी रसायनशास्त्रीही असेच करतो. फक्त त्याची प्रक्रिया अवघड आणि गुंतागुंतीची असते. तो ते संयुग किंवा खनिज कधी आम्लामध्ये विरघळवतो, कधी अल्कामध्ये तर कधी पाण्यात. या पद्धतीने तो नको असलेले घटक एक एक करून वेगळे काढतो आणि त्याला हवे असलेले द्रव्य अधिकाधिक शुद्ध होत जाते. अखेर नको असलेला शेवटचा घटक हव्या असलेल्या पदार्थापासून वेगळा केला की तो शुद्ध स्वरूपात मिळतो. याच प्रकारे क्युरी दांपत्य नवीन मूलद्रव्याचा शोध घेत होते. ते खरोखर अवघड काम होते, कारण एक तर पिचब्लेंडमध्ये हे मूलद्रव्य अत्यंत कमी प्रमाणात होते आणि दुसरे म्हणजे त्याचे गुणधर्म काय आहेत याची या दांपत्याला कल्पना नव्हती. त्यांना इतकेच माहिती होते की हे नवे मूलद्रव्य किरणोत्सारी आहे. याच गुणधर्माचा वापर करून क्युरी दांपत्याने रहस्यभेद केला.

त्यांनी हे खनिज आम्लात विरघळवले आणि त्यात हायड्रोजन सल्फाईड वायू सोडला. एक काळपट रंगाचा अनेक धातूंच्या सल्फाईडांच्या मिश्रणाचा साका तळाशी जमला. पिचब्लेंडमध्ये असलेले सर्व शिसे, तांबे, आर्सेनिक आणि बिस्मथ तळाशी साक्यात बसले तर युरेनियम, थोरियम, बेरियम यासारखी मूलद्रव्ये द्रावणात होती. आता ही किरणोत्सारी मूलद्रव्ये द्रावणात गेल्याने साका खालच्या पट्टीवर ठेवल्यावर विद्युत्प्रवाह निर्माण व्हायला नको. उलट, द्रावणामुळे विद्युत्प्रवाह जास्त व्हायला हवा. मेरीने साका आणि द्रावण एकापाठोपाठ खालच्या पट्टीवर ठेवले आणि तिला असे लक्षात आले की साका द्रावणाच्या कितीतरी पटीने जास्त किरणोत्सारी आहे. म्हणजे नवीन किरणोत्सारी मूलद्रव्य साक्यात आहे तर युरेनियम, थोरियमसारखी ज्ञात किरणोत्सारी मूलद्रव्ये ही द्रावणात आहे. नवीन मूलद्रव्याच्या शोधामध्ये ही महत्त्वाची पायरी होती. या साक्याचे आणखी शुद्धीकरण करून युरेनियमच्या चौपट किरणोत्सर्ग असलेले द्रव्य त्यांनी मिळवले. अर्थात हेही शुद्ध नव्हते. त्यामध्ये बिस्मथ जास्त प्रमाणात होते आणि नवे मूलद्रव्य अगदी कमी. जरी नवे मूलद्रव्य त्यांनी बिस्मथापासून पूर्णपणे वेगळे केले नसले तरी थोड्याच काळात जगापुढे हा शोध मांडता येईल हा आत्मविश्वास त्यांना आला.

१८९८ च्या जूनमध्ये या दोघांनी आपल्या संशोधनाचा अहवाल फ्रेंच ऍकेडमी ऑफ सायन्सेसला पाठवला. त्यामध्ये त्यांनी बिस्मथाशी साम्य असणारे पण अतिशय प्रभावी किरणोत्सारी असे मूलद्रव्य आम्ही शोधले असून एकदा त्याची खात्री झाल्यावर मेरीच्या पोलंड देशाच्या सन्मानार्थ आम्हाला “पोलोनियम” हे नाव त्याला द्यायची इच्छा आहे असे म्हटले होते. त्यानंतर पाच महिन्यांनी ऍकेडमीकडे क्युरी दांपत्याकडून आणखी एक अहवाल आला. यामध्ये त्यांनी पिचब्लेंडमधूनच आणखी एक नवे मूलद्रव्य शोधले असून ते पोलोनियमपेक्षाही जास्त किरणोत्सारी असल्याचे म्हटले होते. युरेनियमच्या नऊशेपट जास्त किरणोत्सर्ग देणारे द्रव्य त्यांनी मिळवले असल्याने त्यांनी म्हटले होते. या मूलद्रव्याचे नाव त्यांनी “रेडियम” असे ठेवले होते.

मेरी क्युरीने तिच्या पतीच्या मदतीने पोलोनियम आणि रेडियम ही दोन नवीन किरणोत्सारी मूलद्रव्ये शोधली, तरी ती शुद्ध स्वरूपात मिळवण्यात त्यांना अजून यश आले नव्हते. त्यांच्याजवळ ही मूलद्रव्ये अतिशय कमी प्रमाणात आणि तीही अनुक्रमे बिस्मथ आणि बेरियम या मूलद्रव्यांमधील भेसळीच्या रूपात होती. ती शुद्ध स्वरूपात मिळवणे हे गवताच्या गंजीत हरवलेली सुई शोधण्यासारखे होते. त्यातल्या त्यात बेरियमपासून रेडियम मिळवणे हे बिस्मथापासून पोलोनियम मिळवण्यापेक्षा सोपे होते म्हणून त्यांनी रेडियमवर लक्ष केंद्रित केले. यासाठी लागणारे पिचब्लेंड त्यांच्याजवळ अगदीच थोडे होते. या कामासाठी त्यांना कमीतकमी एक टन (१००० किलो) पिचब्लेंड आवश्यक होते. पण तेवढे खनिज खरेदी करण्यासाठी क्युरींकडे पैसे नव्हते. ते स्वतःचे पैसे खर्च करून संशोधन करत होते आणि फ्रेंच सरकारची त्यांना कुठलीही आर्थिक मदत नव्हती.

पिचब्लेंड खनिज जोकिमस्टाल (Joachimstal), या त्या काळात ऑस्ट्रियात (सध्याच्या जर्मनीत) असलेल्या भागातून येत असे. तिथे त्यातले फक्त युरेनियम काढून घेऊन बाकीचा भाग टाकून देत आणि नेमका हाच भाग रेडियम आणि पोलोनियम मिळवण्याच्या दृष्टीने उपयोगी होता. म्हणून क्युरींनी ऑस्ट्रियन ऍकेडमी ऑफ सायन्सेस आणि ऑस्ट्रियन सरकारकडे पिचब्लेंडचा युरेनियम काढल्यानंतरचा भाग आपल्याला संशोधनासाठी मिळावा असा अर्ज केला आणि ऑस्ट्रियन सरकारने उदारपणाने संपूर्ण एक टन (१००० किलो) युरेनियमविरहित पिचब्लेंड खनिज क्युरींना एक पैचाही मोबदला न घेता दिले.

चला, खनिज तर मिळाले! पण त्याच्यावर प्रक्रिया करायची तर प्रयोगशाळा उभारण्यासाठी जागा हवी. पिअर क्युरी जिथे अध्यापनाचे काम करी त्या स्कूल ऑफ इंडस्ट्रियल फिजिक्स अँड केमिस्ट्री या महाविद्यालयाच्या मोकळ्या जागेत एका बाजूला एक खोपटवजा जागा होती. महाविद्यालयाच्या संचालकांनी मोठ्या मनाने ती जागा क्युरींना वापरायला परवानगी दिली. त्या जागेत मेरीने दोन वर्षे अथक परिश्रम केले. एक टन पिचब्लेंडवर प्रक्रिया करायची तर रासायनिक कारखान्यात वापरली जाणारी यंत्रसामग्री असणे आवश्यक होते. पण मेरीकडे ती नव्हती. तिच्याकडे होती ती शाळा – कॉलेजच्या प्रयोगशाळेत वापरली जाणारी काचेची छोटी भांडी आणि तिचे दोन हात! दोन वर्षे तिने खनिज कुठल्या कुठल्या द्रवात विरघळवले, द्रावणाचे ऊर्ध्वपातन केले, त्यातून साके खाली बसले, त्यावरचे द्राव वेगळे केले, साके गाळून घेतले, परत कशाकशात विरघळवले, पुन्हा साका यावा म्हणून द्रावण तासनतास धातूच्या मोठ्या चमच्याने ढवळले. अश्या प्रकारचे कष्टाचे काम तिने न थकता, न कंटाळता चिकाटीने केले. पिअर क्युरीसुद्धा मोकळा वेळ मिळताच तिच्या मदतीला येत. रेडियमचा शोध लागण्याच्या आधी तिच्या आयरीन नावाच्या मुलीचा जन्म झाला होता, तीही तिथेच असे. आयरीनने आपले संपूर्ण आयुष्य या खोपटवजा प्रयोगशाळेत काढले. पुढे अनेक वर्षांनंतर, १९३४ मध्ये तिने कृत्रिम किरणोत्सारितेचा शोध लावून आईवडिलांचे क्युरी हे नाव पुन्हा उजळले.

क्युरींनी पिचब्लेंडमधून रेडियम अधिकाधिक शुद्ध रूपात मिळवायला सुरूवात केली. लवकरच त्यांना युरेनियमच्या पाच हजार पट किरणोत्सार असलेले द्रव्य मिळाले. द्रव्यामध्ये रेडियमचे प्रमाण जितके जास्त तितका त्याचा किरणोत्सर्ग युरेनियमपेक्षा जास्त. पुढे क्रमाक्रमाने युरेनियमपेक्षा दहा हजार, पन्नास हजार, एक लाख पटींनी जास्त किरणोत्सार असलेली द्रव्ये मिळवली. आणि शेवटी जेव्हा अगदी शुद्ध रूपात रेडियम मिळवले तेव्हा त्याचा किरणोत्सार युरेनियमच्या कित्येक दशलक्ष पटींनी जास्त असल्याचे लक्षात आले. एक टन (१००० किलो) पिचब्लेंडवर प्रक्रिया करून फक्त ३०० मिलिग्रॅम (एका ग्रॅमचा साधारण तिसरा हिस्सा), इतकेच शुद्ध रेडियम मिळाले.

रेडियममधून उत्सर्जित होणारी किरणे ही युरेनियममधून उत्सर्जित होणाऱ्या किरणांसारखीच असली तरी त्यांच्या तीव्रतेत जमीन अस्मानाचा फरक आहे. हा फरकच सगळे चित्र बदलून टाकणारा आहे. एकच उदाहरण घ्या. समजा तुमच्या डोक्यावर कुणी हलकेच आघात केला तर तुम्हाला थोपटल्यासारखे वाटेल पण हाच आघात दशलक्ष पटींनी जास्त तीव्रतेने केला तर तो तुम्हाला एखाद्या धिरड्यासारखे सपाट करून टाकेल. हा तीव्रतेमधल्या फरकाचा परिणाम.

रेडियमच्या अगदी छोट्या स्फटिकातूनही प्रचंड ऊर्जा बाहेर पडते. फोटोग्राफीची प्लेट काळ्या कागदात गुंडाळून त्यावर नक्षी असलेली धातूची चकती ठेवली आणि त्या चकतीवर परत एक कागद ठेवून त्यावर युरेनियमचे संयुग ठेवले तर थोड्या वेळाने फोटोग्राफी प्लेटवर नक्षीची प्रतिकृती उमटते. पण हे व्हायला वेळ लागतो. उलट रेडियम किरणे तीव्र असल्याने ही क्रिया क्षणार्धात होते. अंधारात चमकणारे पदार्थ (फॉस्फरस अंधारात चमकतो म्हणून अशा या पदार्थांना फॉस्फोरेसेंट पदार्थ म्हणतात) रेडियम किरणांमध्ये जास्तच चमकदार दिसतात. इतकेच नाहीतर जे पदार्थ अंधारात अजिबात चमकत नाहीत तेही रेडियमच्या किरणांमुळे चमकायला लागतात. क्युरींच्या असे लक्षात आले की त्यांच्या प्रयोगशाळेतील काचसामान, कागद, कपडे, रेडियमची किरणे पडलेली प्रत्येक गोष्ट अंधारात चमकते आहे. रेडियमचे स्फटिक अंधारात इतके चमकत की त्यांच्या प्रकाशात सहज वाचता येत असे. रेडियममधून साधारण प्रत्येक ग्रॅममागे १४० कॅलरी प्रति तास इतकी उष्णताही बाहेर पडते. पिअर क्युरीने हात कित्येक तास रेडियम किरणांसमोर धरल्याने त्याच्या हातावर भाजल्याच्या खुणा होत्या.

ज्यावेळी क्युरी दांपत्याने रेडियमचे गुणधर्म वर्णन करणारा संशोधन निबंध प्रसिद्ध केला त्यावेळी शास्त्रीय विश्वात खळबळ माजली. लोकांचा त्यावर विश्वास बसला नाही. खरोखर एखादे मूलद्रव्य इतक्या प्रचंड प्रमाणात उष्णता, प्रकाश आणि अदृश्य किरणे यांचा सातत्याने उत्सर्ग करणे कसे शक्य आहे? हे सर्व कुठून येते? कधीही न मोडला गेलेला ऊर्जेच्या अक्षय्यतेचा नियम (law of conservation of energy) पॅरिस स्कूल ऑफ फिजिक्समधल्या खोपटवजा प्रयोगशाळेत मोडला गेला की काय? हे सर्व विश्वास बसण्यापलीकडचे आणि मनुष्याने अनेक शतके मिळवलेल्या ज्ञानाच्या विरुद्ध होते.

तरीही क्युरींच्या प्रयोगशाळेमध्ये रेडियमचे छोटे स्फटिक ऊर्जेचा उत्सर्ग दिवसरात्र सतत करतच होते. आणि ही ऊर्जा कुठून येते हे कोणालाही कळत नव्हते. त्यामुळे शास्त्रीय विश्वाचा पाया हादरला. लगोलग जगातले अनेक शास्त्रज्ञ किरणोत्सारितेवर संशोधन करायला लागले. लंडन, न्यू यॉर्क, बर्लीन, सेंट पीटर्सबर्ग, माँट्रियल, व्हिएन्ना, सर्वत्र या पदार्थांचा अभ्यास ऊर्जेचा स्त्रोत शोधण्याच्या उद्देशाने सुरू झाला. आणि लवकरच धक्कादायक शोध लागले. रेडियम तीन प्रकारच्या किरणांचा उत्सर्ग करते. ही किरणे ग्रीक बाराखडीच्या पहिल्या तीन अक्षरांनी ओळखली जातात, – अल्फा, बीटा आणि गॅमा. गॅमा किरणे ही राँटजेनने शोधलेल्या किरणांसारखीच असतात. खरे तर ती आपल्याला डोळ्यांनी दिसणाऱ्या प्रकाशासारखीच असतात फक्त त्यांची तरंगलांबी (wavelength) वेगळी असते. बीटा किरणे ही ऋणभारित इलेक्ट्रॉन्सची बनलेली असतात. त्यांचे वस्तुमान नगण्य असते. मात्र अल्फा किरणे ही धनभारित कणांची बनलेली असतात. यांचे वस्तुमान साधारण हेलियमच्या अणूइतके (हायड्रोजनच्या चौपट) असते. दुसरे म्हणजे रेडियम ऊर्जेचा उत्सर्ग करत असतानाच स्वतःचा विनाश घडवून आणत असते. विनाश अतिशय मंद गतीने होतो, उदा. १६०० वर्षांमध्ये १०० ग्रॅम रेडियमचा विनाश होऊन त्यातले ५० ग्रॅमच शिल्लक राहते (किंवा १६०० वर्षांनी आज जितके आहे त्याच्या अर्धेच राहते, म्हणून १६०० वर्षे या कालावधीला रेडियमचे अर्ध-आयुष्य म्हणतात, half life). महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे मूलद्रव्य विनाश पावते आणि त्या प्रक्रियेमध्ये ऊर्जा बाहेर पडते.

अधिक संशोधनाअंती असे दिसून आले की रेडियमचे अंतिमतः रूपांतर हेलियम आणि शिसे या पदार्थांमध्ये होते. आता हेलियम आणि शिसे ही मूलद्रव्ये आणि रेडियम हेही मूलद्रव्यच. एका मूलद्रव्याचे रूपांतर दुसऱ्यात शक्य आहे तर! एके काळी मध्ययुगातल्या अडाणी अल्केमिस्ट लोकांच्याच लायकीचे समजले जाणारे भोळसट स्वप्नरंजन आता शास्त्रीय सत्य म्हणून सिद्ध झाले होते.

अनेक शास्त्रज्ञ आणि शिकलेले लोक यावर विश्वास ठेवायला तयार नव्हते. हे शोध खरे असतील तर अनेक शतके वैज्ञानिकांनी मिळवलेले ज्ञान चुकीचे ठरेल. पदार्थ हा अविनाशी असतो हा समज खोटा ठरून निदान काही पदार्थ विनाश पावणारे निघाले. ज्या पदार्थाचे एकापेक्षा अधिक घटक पदार्थात विघटन करता येत नाही ते मूलद्रव्य, ही व्याख्या चुकीची ठरून एकाच मूलद्रव्याचे दोन (किंवा अधिक) मूलद्रव्यात विघटन होऊ शकते हे सिद्ध झाले, जॉन डाल्टनने केलेली “मूलद्रव्याचा विभाजन न होऊ शकणारा सर्वात लहान कण म्हणजे अणू” ही व्याख्या चुकीची ठरून अणूचे विभाजन होते त्यातून विद्युत्भारित असे अल्फा, बीटा, आणि विद्युत्भार नसलेले गॅमा वगैरे कण किरणोत्साराच्या रूपाने निघतात आणि अंतिमतः मूलद्रव्याचे शिश्यासारख्या हलक्या मूलद्रव्यात रूपांतर होते. या सर्व गोष्टी शास्त्रज्ञांना चक्रावून टाकणाऱ्या होत्या. अर्थातच प्रगतीशील शास्त्रज्ञ जुन्या, कालबाह्य समजांना चिकटून बसले नाहीत. त्यांनी मोडून पडलेल्या जुन्या सिद्धांतांच्या ढिगाऱ्यावर नव्या विज्ञानाची इमारत बांधली. हे नवीन विज्ञान, पदार्थ आणि ऊर्जा यांचे एकमेकांत रूपांतर चांगल्या प्रकारे समजावून सांगते आणि निसर्गावर विजय मिळवण्यासाठी नवीन आयुधे शास्त्रज्ञांना देते.

या संशोधनाबद्दल मेरी – पिअर क्युरीं आणि हेन्री बेकरल यांना १९०३ सालचे रसायनशात्रातले नोबेल पारितोषिक विभागून देण्यात आले. आयरीन आणि ईव्ह या दोन हुशार मुलींसह क्युरी परिवाराचे दिवस आनंदात चालले होते. पतीपत्नी पुढचे आयुष्य संशोधनात घालविण्याची स्वप्ने बघत होते. पण ते घडायचे नव्हते. १९ एप्रिल, १९०६ या दिवशी रस्ता ओलांडत असताना अवजड वाहनाचा धक्का लागून पिअर क्युरींचे निधन झाले. या अकस्मात घडलेल्या घटनेमुळे मेरीला जबर मानसिक धक्का बसला आणि ती गंभीर आजारी झाली. बऱ्याच दिवसांनी ती त्यातून बरी झाली. तिने स्वतः मुलींना शिकवले आणि काही काळाकरता ती एका खाजगी शाळेची प्रमुख होती. मोठी मुलगी आयरीन आईच्या पावलावर पाऊल ठेवून शास्त्रज्ञ झाली आणि कृत्रिम किरणोत्साराचा शोध लावून आईवडिलांचे नाव तिने उजळले हे आधी लिहिलेच आहे. धाकटी ईव्ह प्रख्यात पियानोवादक झाली.

पतीच्या निधनानंतर वर्षाच्या आतच मेरी पॅरिस विद्यापीठात प्राध्यापक म्हणून रुजू झाली. प्राध्यापक आंद्रे डेबिर्न यांच्या सहाय्याने तिने किरणोत्सारितेवर संशोधन, तसेच जगभरातून आलेल्या विद्यार्थ्यांना अध्यापन सुरू केले. विद्यापीठाने नवीन जागेत स्थलांतर केल्यावर तिला नवी प्रयोगशाळा बांधून दिली. मेरी आपला बहुतेक वेळ रेडियम आणि रेडॉन या मूलद्रव्यांच्या औषधी उपयोगाबाबतच्या संशोधनात घालवत असे. पहिल्या महायुद्धात ती फ्रेंच लष्करी इस्पितळांच्या रेडिऑलॉजी सुविधेची प्रमुख होती. १९११ मध्ये तिला भौतिकशास्त्रातले नोबेल पारितोषिक देण्यात आले. आजही दोन नोबेल पारितोषिके मिळवलेल्या अगदी मोजक्या शास्त्रज्ञांमध्ये तिचा समावेश होतो. रेडियम किरणे जरी औषधी स्वरूपाची ठरली तरी तिची प्रकृती मात्र खालावत चालली होती आणि ४ जुलै १९३४ रोजी मेरीचे विज्ञान आणि मानवतेला वाहून घेतलेले आयुष्य संपले.

७१. अल्लारखाँ कुरेशी – बदनसीबी का गिला (पहिलेच गाणे)

http://hindi-films-songs.com/khawar-002.html

७२. बी. एस. कल्ला – जीवनकी गाडी चलती है (वरून सहावे गाणे)

http://hindi-films-songs.com/khawar-005.html

७३. हाफिज खाँ – तुमसे हो गया प्यार (वरून तिसरे)

http://www.youtube.com/watch?v=C2a9_Aem5Og

७४. जतीन – ललित – हम को ही हमसे चुरा लो

http://www.youtube.com/watch?v=p5vvFxHbMa8

७५. कानू घोष – तुमसे दूर चले

http://www.youtube.com/user/kpm5886#play/search/8/QUZVE2-044c

७६. कल्याणजी वीरजी शहा – ये समां ये खुशी बोलो ना

http://www.youtube.com/watch?v=bqWFvBSkl5E

७७. सपन – जगमोहन – उल्फत में जमाने की हर रस्म को ठुकराओ

http://www.youtube.com/watch?v=UP5WP-UJgd4

७८. यशवंत देव – जीवनात ही घडी अशीच राहू दे

http://www.youtube.com/watch?v=JeIKWIB4u7w&feature=channel_page

७९. श्रीनिवास खळे – आनंदाचे डोही आनंद तरंग

http://hindi-films-songs.com/khawar-113.html

८०. मुकेश – जिसने प्यार किया उसका दुश्मन जमाना

६१. प्रेम धवन – जोगी हम तो लुट गये तेरे प्यारमें

http://www.youtube.com/watch?v=amRf_JYEyE4

६२. सोनिक ओमी – आजारे प्यार पुकारे

http://www.youtube.com/watch?v=zEWOyorO9FQ

६३. भुपेन हजारीका – दिल घुम घुम करे

http://www.youtube.com/watch?v=LIqV_8QkJRc

६४. के. महावीर – अहदे गममें भी मुस्कुराते

http://www.youtube.com/watch?v=zJuozVgMgY4

६५. राम लक्ष्मण – माई न माई

http://www.youtube.com/watch?v=2LuSDMJ6IyQ

६६. शिवहरी – देखा एक ख्वाब

http://www.youtube.com/watch?v=AXHRScX4J9A

६७. इक्बाल कुरेशी – आज मौसम की मस्ती में गाए पवन

http://www.youtube.com/watch?v=Y6sjiP4PF8g

६८. विजयसिंग (पटवर्धन) – इस दफा हम ना

http://www.youtube.com/watch?v=oMwsyxUThsw

६९. उत्तम सिंग – दिल तो पागल है

http://www.youtube.com/watch?v=HDQnrAHcSLo

७०. आनंद मिलिंद – मैंने तुझे खत लिखा

५१. उषा खन्ना – तुम अकेले तो कभी बाग में जाया न करो

http://www.youtube.com/watch?v=cQ6sTjW2-O8

५२. आदिनारायणराव – कुहू कुहू बोले कोयलिया

http://www.youtube.com/watch?v=1RbNkOpUHcI&feature=PlayList&p=3B18931A2F41C903&playnext=1&playnext_from=PL&index=33

५३. रामलाल – पंख होते तो उड आती रे

http://www.youtube.com/watch?v=n0tpgFQkah4

५४. दत्ताराम – प्यार भरी ये घटाएं

http://www.youtube.com/watch?v=GAUXqsaLYd0

५५. राहुलदेव बर्मन – घर आ जा घिर आयी

http://www.youtube.com/watch?v=sPyt4iseEKM

५६. लक्ष्मीकांत – प्यारेलाल – गुडीया हमसे रूठी रहोगी

http://www.youtube.com/watch?v=hu4JjZWsx24

५७. राजेश रोशन – ये रातें नयी पुरानी

http://www.youtube.com/watch?v=Q-29Nv95WdE&feature=channel_page

५८. ई. शंकर शास्त्री, बी. एस. कल्ला आणि पार्थसारथी – जिया लहर लहर लहराए

http://www.youtube.com/watch?v=xcCeTSGKdF4

५९. अविनाश व्यास – जा रे बादल जा

http://www.youtube.com/watch?v=Yda-bW8dZn0

६०. मैं हूं खुशरंग हीना

४१. सज्जाद हुसेन – दिल में समा गये सजन

http://www.youtube.com/watch?v=9cU5Ci7cg8I

४२. सरदार मलिक – हुई ये हम से नादानी

http://www.youtube.com/watch?v=bL1tpO7FEwE

४३. डी. दिलीप उर्फ दिलीप ढोलकिया – जा जा रे चंदा जा रे

http://www.youtube.com/watch?v=yoHQWxmbgg8

४४. परदेसी – चंदा रे मेरी पतिया ले जा

http://www.youtube.com/watch?v=i5mPokwWP1s

४५. आर. सुदर्शनम आणि धनीराम – मनमोर मचावे शोर

http://www.youtube.com/watch?v=6PUbSyL5BiA

४६. जी. एस. कोहली – तुम को पिया दिल दिया

http://www.youtube.com/watch?v=n9NYNwmU5So

४७. नाशाद उर्फ शौकत देहलवी – भुला नहीं देना जी

http://www.youtube.com/watch?v=t18jkg-RK4U

४८. बुलो सी. रानी – मांगनेसे जो मौत मिल जाती

http://www.youtube.com/watch?v=77-Bz0vzKz4

४९. एस. मोहिंदर – गुजरा हुआ जमाना

http://www.youtube.com/watch?v=hCfRYEokV5U

५०. रवी – ऐ मेरे दिले नादां

३१. व्ही. बलसारा – मोरे नैना सावन भादो तेरी रह रह याद सताए (वरून सहावे गाणे)

http://www.youtube.com/watch?v=m8-X44SUv48

३२. सलील चौधरी – आ जा री आ निंदिया तू आ

http://www.youtube.com/watch?v=GVCD_t-tVIk

३३. खय्याम – दिखायी दिये यूं

http://www.youtube.com/watch?v=THzYnuTFovQ

३४. के. दत्ता उर्फ दत्ता कोरगावकर – कैसे तुमबीन कटेगी उमरिया

http://www.youtube.com/watch?v=sd554_KrpgE

३५. हेमंतकुमार – कहां ले चले हो बता दो मुसाफिर

http://www.youtube.com/watch?v=8sBQt3coxjQ

३६. चित्रगुप्त – न तो दर्द गया न दवा ही मिली

http://www.youtube.com/watch?v=HArTEE5hat4

३७ लच्छीराम – ढलती जाये रात

http://www.youtube.com/watch?v=7zr32wr8w2E

३८. श्रीनाथ त्रिपाठी – प्यारा प्यारा ये समा

http://www.youtube.com/watch?v=hO4KmrDBWMs&feature=channel_page

३९. मन्ना डे – मेरे छोटेसे दिल को तोड चले

http://www.youtube.com/watch?v=P0e7AmIgtZc

४०. शिवरामकृष्ण – अपनी अदा पे मैं हूं फिदा

२१. निस्सार बाजमी – बलमजी बडे नादान

http://www.youtube.com/watch?v=_R330Dzffvo

२२. गोबिंदराम – कारी कारी अंधियारी रात

http://www.youtube.com/watch?v=aHBrUOoMYDU

२३. जयदेव – ये नीर कहां से बरसे

http://www.youtube.com/watch?v=ujbZM6l4idw

२४. गुलाम मोहम्मद – चलते चलते

http://www.youtube.com/watch?v=ilYUtSBb6GY

२५. मोहम्मद शफी – बाजूबंद खुल खुल जाय

http://www.youtube.com/watch?v=RAlnnl7T9U8

२६. एन. दत्ता उर्फ दत्ता नाईक -मैं तुम्हीसे पूछती हूं

http://www.youtube.com/watch?v=2O6dZ2X9KZ8&feature=related

२७. वसंत देसाई – घडी घडी आले मनमोहना

http://www.youtube.com/watch?v=rQCfQ5V_Rjg&feature=channel_page

२८. वसंत प्रभू – आली हासत पहिली रात

http://www.youtube.com/watch?v=F8oSM-_XBqU&feature=channel_page

२९. हृदयनाथ – पसायदान

http://www.youtube.com/watch?v=zOU-QH4so8Y

३०. आनंदघन – अखेरचा हा तुला दंडवत

११. गुलाम हैदर – दिल मेरा तोडा (वरून तीसावे गाणे)

http://www.youtube.com/watch?v=5fTIsWeq-O8&feature=channel_page

१२. अनिल बिस्वास – मुख से न बोलूं अखियां न खोलूं

http://www.youtube.com/watch?v=fANjMNAPoLM

१३. खेमचंद प्रकाश – चंदा रे जा रे जा रे

http://www.youtube.com/watch?v=WcC7j9thWDk&feature=channel_page

१४. मदनमोहन – दुखियारे नैना ढूंढे पिया को

http://www.youtube.com/watch?v=B4U_fb48xeg

१५. हुस्नलाल भगतराम – खुशियोंके दिन मनाए जा

http://www.youtube.com/watch?v=QWBs0LVETWk

१६. सी. रामचंद्र – कटते है दुख में ये दिन

http://www.youtube.com/watch?v=EhUGCsFPkeM

१७. सचिनदेव बर्मन – फैली हुई है सपनोंकी बाहे

http://www.youtube.com/watch?v=3_oJLl6S7WI

१८. नौशाद – लो प्यार की हो गयी जीत

http://www.youtube.com/watch?v=nDNT_yx2sow

१९. शंकर – जयकिशन – कारे बदरा तू न जा न जा

http://www.youtube.com/watch?v=ugbgsy0J4nw&feature=channel_page

२०. रोशन – गरजत बरसत आईलो

१२ क्रमांकाचा अनिल बिस्वास यांचा दुवा न चालल्यास पर्यायी दुवा

http://www.youtube.com/watch?v=0Vxgwm2rrdg

१२. अनिल बिस्वास – बेईमान तोरे नैनवा

http://www.youtube.com/watch?v=8rngpr3t3V4

१. जमाल सेन – सपना बन साजन आये

http://www.youtube.com/watch?v=Uh8WsHWvBR8

२. अमरनाथ – जोगियासे प्रीत किये दुख होये

http://www.youtube.com/watch?v=gJ6WI1vI0lA

३. श्यामसुंदर – सुन लो सनज दिल की बात

http://www.youtube.com/watch?v=HmtSeNtEZZQ

४. विनोद – कागा रे

http://www.youtube.com/watch?v=rAg4QIvp8cA

५. शैलेश मुखर्जी – जल के दिल खाक हुआ

http://www.youtube.com/watch?v=ax4cRY5YXmE&feature=channel_page

६. रविशंकर – जाने काहे जिया मेरा डोले रे

http://www.youtube.com/watch?v=34Z7VHSnEKo

७. अली अकबर खान – है कहींपर शादमानी

http://www.youtube.com/watch?v=WYAspBwGmo4

८. मास्तर कृष्णराव – धुंद मधुमती रात रे

http://hindi-films-songs.com/khawar-004.html

९. जगमोहन सूरसागर – प्यार की ये तलखियाँ (वरून सातवे गाणे)

http://www.youtube.com/watch?v=IbJJOLFcDko

१०. सुधीर फडके – ज्योती कलश छलके

“कवी होता कसा आनने?”अशी उत्सुकता सर्वांनाच असते. त्यासाठी चली कौनसे देश हे गीत ऐका आणि पहा. यामधला हाताने बुलबुलतरंग (की जलतरंग? ) वाजवीत तल्लीन होऊन गाणे म्हणणारा पुरूष म्हणजेच शैलेंद्र.

आता काही गाण्यांबद्दल लिहितो. राज कपूरच्या चित्रपटांसाठी शैलेंद्रने लिहिलेल्या गाण्यांबद्दल बरेच लिहिले गेले आहे त्यामानाने संगीतकार शंकर – जयकिशनबरोबरची इतर गाणी थोडीशी उपेक्षित राहिली. त्यापैकी मला सर्वात आवडणारी गाणी “बसंत बहार” चित्रपटातली. पहिले गाणे भयभंजना सुन हमारी . यातल्या “भयभंजना” शब्दाने लक्ष वेधून घेतले. दुसरे म्हणजे हे गाणे हे देवीची प्रार्थना आहे आणि त्याचे आपल्या “दुर्गे दुर्घट भारी” या देवीशी थोडेसे साम्य आहे. खासकरून दुसऱ्या कडव्यातल्या

“आजा मधुर स्वप्नसी मुस्कराती
मन के बुझे दीप हंसकर जलाती” या ओळींचे

“प्रसन्न वदने प्रसन्न होशी निजदासा
क्लेषापासूनी तोडी तोडी भवपाशा” या ओळींशी साम्य वाटते.

याच “बसंत बहार”मधले दुसरे गाणे आहे बडी देर भई. बऱ्याच वेळा शैलेंद्रच्या गाण्यांचे मुखडे साधे असतात पण खऱ्या चमकदार ओळी अंतऱ्यात असतात, उदा. “मेरा जूता है जापानी”सारख्या साध्या मुखड्याने सुरूवात होऊन हे गाणे
मुखड्यात “चलना जीवनकी कहानी रुकना मौत की निशानी” असे तत्त्वज्ञान सांगते. तीच स्थिती “बडी देर भई” या गाण्याची आहे. कडव्यामधल्या या ओळी बघा
“कहते है तुम हो दया हे सागर फिर क्यूं मेरी गागर
झूमे झुके कभी ना बरसे कैसे हो तुम “घन” श्याम”

दुसऱ्या ओळीत घनश्याम शब्दाची ”कधीही न बरसणारा घन असा श्याम” अशी फोड करून सुंदर श्लेष साधला आहे.

 शंकर – जयकिशन १९५० – ५५ या काळात अतिशय सुरेल गाणी द्यायचे त्याचा पुरावा म्हणजे “शिकस्त” चित्रपटातले कारे बदरा तू न जा हे लताने गायलेले अप्रतिम गीत. यातल्या मला विशेष आवडणाऱ्या ओळी तिसऱ्या कडव्यात आहेत.

“चौरस्तेपे जैसे मुसाफिर पथ पूछे घबराए
कौन देस  किस ओर जाऊँ मैं मन मेरा समझ न पाए”

खरे तर या लेखात राज कपूरच्या चित्रपटातली आणि अतिप्रसिद्ध गीते घ्यायची नाहीत असे ठरवले होते, तरीही ये रात भीगी भीगी या गाण्याचा अपवाद करावा लागला. कारण या गाण्यातल्या दुसऱ्या कडव्यातल्या अंतर्मुख करणाऱ्या पुढील ओळी

“जो दिन के उजाले में न मिला
दिल ढूंढे ऐसे सपने को
इक रात की जगमग में डूबी
मैं ढूंढ रही हूं अपनेको”

या ओळी ऐकल्यावर गीतकार गुलजारचे शब्द आठवतात “गीतकार शैलेंद्र ही अमच्या गीतकारांच्या दुनियेत घडलेली सगळ्यात चांगली गोष्ट होती. चित्रपटगीतांना शैलेंद्रने साहित्याची उंची गाठून दिली.”

शंकर – जयकिशन यांच्यानंतर शैलेंद्रची जोडी जमली ती संगीतकार सलील चौधरींबरोबर. दोघांच्या शैलीत जमीन अस्मानाचा फरक होता. शंकर – जयकिशन गीताच्या नैसर्गिक चालीशी मिळतीजुळती, साधीसोपी चाल लावायचे. सलील चौधरी भारतीय संगीतावरोबरच अभिजात पाश्चात्य संगीताचे बेमालून मिश्रण करायचे. त्यांच्या बहुतेक सर्व चाली आधीच तयार असायच्या आणि त्यात त्यांनी (स्वतःच लिहिलेली) बंगाली गाणीही बांधलेली असायची. त्यामुळे अशा काटेकोर बांधलेल्या चालीत अक्षरश” “गाळलेल्या जागा भरा” प्रकारचे गाणे लिहायचे म्हणजे कमालीचे मुष्किल काम. त्यामुळे हे गाणे काव्य म्हणूनही सरस असावे अशी अपेक्षा करणे कठीण. अर्थात इतक्या मर्यादा पाळूनही शैलेंद्रने सुंदर गाणी लिहिली आहेत. त्यातले पहिले गाणे म्हणजे हरियाला सावन ढोल बजाता आया. यातल्या दुसऱ्या कडव्यात

“ऐसे बीज बिछो रे सुख चैन उगे दुख दर्द मिटे
नैनोंमें नाचे रे सपनोंका धान हरा”

अशा पसायदानाची आठवण करून देणाऱ्या ओळी लिहिल्या आहेत.

दुसरे  “परख” चित्रपटातले  मिला है किसी का झुमका हे गीत स्वतंत्र लेखाचा विषय आहे. बागेत गेलेल्या मुलीला तिच्या मैत्रिणीचा झुमका मिळतो. मैत्रीण प्रियकराबरोबर निघून गेली आहे, मुलगी आणि झुमका दोघांनाही मागे सोडून. त्यामुळे मुलगी स्वतःच्या मनातले विचार झुमक्याच्या माध्यमातून “सुनो क्या कहता है झुमका” म्हणून व्यक्त करते ते अतिशय तरल आहे.

अर्थात गाण्याचे चित्रीकरण अर्थाशी पूर्णपणे विसंगत आहे. झुमक्याऐवजी जास्वंदीचे फूल आहे, साधना मैत्रिणीच्या आठवणीने व्याकुळ दिसायच्या ऐवजी आनंदी दिसते आहे आणि चित्रपट पाहिलेल्यांकडून समजले की त्यात साधनाच्या मैत्रिणीचे (जिचा झुमका हरवतो) पात्रच नाही.

शैलेंद्र – सलील चौधरी जोडीचे माझे आणखी एक आवडते गाणे म्हणजे “हनीमून” चित्रपटातले मेरे ख्वाबोंमें खयालों में छिपे हे गीत. यातल्या पुढील ओळी बघा

“मेरे गीतोंके मचलते हुए स्वर
उनके आंगन में उतर
उनको मेरे पास खींच लाएंगे”

संगीतकार रोशन म्हटल्यावर गीतकार शैलेंद्रचे नाव सहसा समोर येत नाही. साहिर – मजरूहची नावे येतात. पण संगीतकार रोशनबरोबर सर्वाधिक १२ चित्रपटात गाणी लिहिली आहेत शैलेंद्रने. साहिरने ८ तर मजरूहने ६. रोशनने आपल्या संगीताची शैली तीन वेळा बदलली. १९४९ ते १९५५ वर्षे अत्यंत अभिजात, दर्जेदार संगीत दिले, १९५६ ते १९५९ मध्ये हलके फुलके संगीत दिले तर १९६० ते १९६८ साधारण मुसलमानी छापाचे म्हणजे गझला, कव्वाल्या, मुजरे याप्रकारचे संगीत दिले. तिन्ही टप्प्यात रोशनबरोबर शैलेंद्रने गाणी लिहिली आहेत.

त्यातले पहिले गाणे  “चांदनी चौक” मधले दिल की शिकायत नजर के शिकवे. रोशनकडे अनेक वेळा “हेही आहे आणि तेही आहे” किंवा हेही कठीण तेही कठीण” अशा अर्थाची गाणी दिसतात. तीन गाणी सहज आठवतात. एक “अनहोनी” मधले “दिल शाद भी है नाशाद भी है” दुसरे “नौबहार” मधले शैलेंद्रनेच लिहिलेले “उनके बुलावेसे डोले मेरा दिले जाऊँ तो मुष्किल न जाऊँ तो मुष्किल” आणि तिसरे वर दिलेल शैलेंद्रचेच “दिल की शिकायत नजर के शिकवे एक जुबाँ और लाख बयाँ छिपा सकूं ना दिखा सकूं दिल के दर्द मेरे हुए जवां”. यातल्या मला खास  आवडणाऱ्या ओळी तिसऱ्या कडव्यात आहेत.

थोडे लिखे को बहुत समझना नये नहीं ये अफसाने
दिल मजबूर भरा आता है छलक उठे है पैमाने
खत में जहाँ आँसू टपका है लिहा है मैंने प्यार वहाँ

तसेच “संस्कार” चित्रपटातली हँसे टिम टिम टिम छोटे छोटे तारे ही लोरीही माझी फार आवडती आहे.

शैलेंद्रने अनेक लोकगीते आणि त्यांच्यावर आधारित गीते लिहिली. लोकगीतावर आधारित एक प्रसिद्ध गीत म्हणजे “बंदिनी” चित्रपटाले अब के बरस भेज भय्या को बाबुल. या गाण्याच्या बाबतीत एक किस्सा खूप वर्षांपूर्वी “कोहिनूर गीतगुंजार” या कार्यक्रमात अजित सेठ यांनी सांगितला होता. एका प्रेम नावाच्या माणसाकडून त्यांना समजला होता. प्रेम (धवन? ) म्हणाले “एक दिवस मी आणि गीतकार शैलेंद्र पोवई उद्यानात फिरायला गेलो. एका झाडाखाली बसलो आणि मी माझ्या भसाड्या आवाजात एक लोकगीत ऐकवले. ते ऐकून शैलेंद्रच्या डोळ्यातून अश्रू ओघळू लागले. पुढे अनेक दिवसांनी शैलेंद्रच्या घरी गेलो तर त्याच्या टेबलावर त्या लोकगीतावर आधारित गीत लिहिलेले दिसले. त्यावेळी ‘तीसरी कसम” ची तयारी जोरात चालू होती त्यामुळे ते “तीसरी कसम” साठी असावे असा माझा समज होता पण ते पुढे ‘बंदिनी’ चित्रपटात आले. “

१९६२ मध्ये पहिला भोजपुरी चित्रपट निघाला “गंगा मैया तोहे पियरी चढइबो” त्यातली गाणी शैलेंद्रने लिहिली होती आणि संगीतकार होते चित्रगुप्त. त्यातली दोन गाणी फार प्रसिद्ध झाली. पहिले हे गंगा मैया तोहे पियरी चढइबो. यामध्ये लग्नानंतर नवऱ्याला कसे सामोरे जायचे, आपल्याजवळ रूप, गुण, कर्तृत्व, दागिने काहीच नाही अशी खंत मुलीने व्यक्त केली आहे.

“ना मेरे गुण ढंग ना मेरे करनी ना मेरे एको गहनवा हो राम
खोले घुंघट जब पिया मोको देखी है कर बैनी कौनो बहनवा हो राम”

यातले “बहनवा” चा संबंध “बहन” शब्दाशी नसून “बहाना” शब्दाशी आहे हे समजायला थोडा वेळ लागला. अर्थात् हे गाणे मूळ शैलेंद्रचे आहे की नाही याबद्दल शंका आहे, कारण याच गाण्याची सोप्या हिंदीतली आवृत्ती  बेगम अख्तरच्या आवाजही ऐकली आहे आणि त्यावेळी तिचा उल्लेख “पारंपरिक रचना” असा केला होता. याच चित्रपटाले दुसरे बिदाईगीत सोनवा के पिंजरा में बंद भईल हाय राम हे ही अतिशय सुरेख आहे.

संगीतकार अनिल बिस्वास यांच्याबरोबर गीतकार शैलेंद्रने “सौतेला भाई” आणि अगदी शेवटचा “छोटी छोटी बाते” या दोनच चित्रपटात गीते लिहिली. त्यापैकी “छोटी छोटी बातें” मधले कुछ और जमाना कहता है हे माझे अतिशय आवडते.

“ये बस्ती है इन्सानोंकी इन्सान मगर भूले ना मिला
पत्थत की बुतों से क्या कीजे फरियाद भला टूटे दिल की”

या मला विशेष भावलेल्या ओळी. या गाण्याबाबत एक जाणावणारी गोष्ट म्हणजे कमालीचा कडवटपणा जो यापूर्वीच्या गाण्यांमध्ये कधीही दिसला नाही. “तीसरी कसम” तयार करताना झालेला मनस्ताप आणि या गाण्यातला कडवटपणा याचा काही संबंध आहे का समजत नाही.

गाण्यातून एखादी गोष्ट (कथा या अर्थाने) सांगणे हेही शैलेंद्रने अनेक वेळा केले आहे त्यातले दिल का हाल सुने दिलवाला हे विशेष. भुरट्या चोरासारखे दिसणाऱ्या तरूणाला पोलीस पकडून नेतात, तिथे दरोगासाहेब त्याला “ठानेदार का साला” असल्याचे ओळखून सोडून देतात अशी साधी गोष्ट पण बरीच खुलवून सांगितली आहेत.

 त्यातल्या स्वतःबद्दलच्या

“छोटेसे घर में गरीब का बेटा मैं भी हूं मां के नसीब का बेटा
रंजो गम बचपन के साथी आंधियों में जले जीवनबाती
भूख ने है बडे प्यार से पाला”

या ओळी तर आवडल्याच पण

“सुनो मगर ये किसी न कहना तिनके का लेके सहारा ना बहना
बेमौसम मल्हार ना गाना आधी रात को मत चिल्लाना
वरना पकड लेगा पुलिसवाला”

असा थोडासा मजेशीर समारोपही आवडला. 

लहान मुलांकरता गाणी लिहिणे सोपे नाही असे एकदा गुलजार म्हणाले होते. शैलेंद्रने लिहिलेले नानी तेरी मोरनी हे गाणे अजूनही लोकप्रिय आहे. त्यातल्या या ओळी पहा.

“खाके पीके मोटे होके चोर बैठे रेलमें
चोरोंवाला डब्बा कटके सीधा पहुंचा जेल में”

आयुष्यात अनेक वेळा दुःखाचे, निराशेचे प्रसंग येतात. अनेक वेळा आपल्याला कोणी मित्र नाही आपण असहाय्य आहोत अशे भावना होते अशा वेळी शैलेंद्रच्या गाण्यांचा आधार वाटतो. उदा. मैं आशिक हूं बहारोंका या गाण्यातल्या

चला गर सफर को कोई बेसहारा
तो मैं हो लिया संग लिये एकतारा
गाता हुआ दुख भुलाता हुआ

या ओळी, किंवा दो दिन की जिंदगी में या गाण्यातल्या

मरनेको सौ बहाने जीनेको सिर्फ एक
उम्मीदके सुरोंमें बजते है दिल के तार

या ओळी. कमी शब्दात प्रभावीपणे विचार व्यक्त करण्याची शैलेंद्रची ताकद साधारण असाच विचार सांगणाऱ्या साहिरच्या

“मौत कभीभी मिल सकती है ये जीवन फिर न मिलेगा
मरनेवाले सोच समझ ले तुझ को ये पल फिर न मिलेगा”

या “रात भर का है मेहमां अंधेरा” या गाण्याच्या सुरूवातीच्या ओळींशी केली तर लक्षात येते.

माझ्या यादीतले  गाणे वहाँ कौन है तेरा. बर्मनदादांच्या आवाजाच्या माध्यमातून शैलेंद्र अजूनही आपल्या संपर्कात आहे असे वाटते. कदाचित हे सगळे स्वप्नाळू भास आहेत असेही कोणी म्हणेल.

गीतकार शैलेंद्रच्या ३२ कवितांचा संग्रह “न्यौता और चुनौती” १९५५ मध्ये प्रसिद्ध झाला. त्यातल्या १६ कविता हिंदी कविता जालावर (कविताकोश डॉट ऑर्ग) इथे वाचता येतात त्याही शैलेंद्रच्या कवित्वशक्तीची साक्ष देणाऱ्या आहेत.

विनायक